Sied Nwyddau Rheilffordd Llanelli – Disgrifiad ac Hanes

Disgrifiad

Lleoliad y Sied Nwyddau yw ger gorsaf Llanelli ar gyn-Rheilffordd De Cymru a aeth o Gas-gwent i Abergwaun.

Mae ganddo berthynas â’r adeiladau yn yr orsaf gyfagos gan fod y ddau fath o adeiladau yn dyddio o adeg o dwf yn y diwydiant tun gan mai Llanelli oedd canolfan y diwydiant. Un o’r rhai a gafodd eu hail godi ar y lein oedd y Sied Nwyddau a oedd yn rhan o dwf economeg y diwydiant tun. Credir bod pob sied arall, er i rai gael eu codi yn gynharach, wedi cael eu dymchwel.

Enghraifft o hyd o fath arbennig o adeilad gweithredol yw’r Sied Nwyddau sy’n cael ei gynnwys yn y Rhestr o Safleoedd a Ddynodwyd yn Statudol Oherwydd eu Diddordeb Pensaernïol neu Hanesyddol Arbennig, Graddfa II.

Mae’r adeilad yng nghyn iard nwyddau y rheilffordd yng nghanol Llanelli, De Cymru. Mae’n cynnwys y prif Sied sy’n rhyw 55 metr o hyd x 14 metr o led gydag adeilad swyddfeydd wrth ymyl ar ochr orllewinol y sied, sy’n rhyw 16 metr o hyd x 13 metr o led. Yn 1907 codwyd estyniad â ffrâm ddur ac ochr agored ar yr ochr ddwyreiniol, rhyw 37 metr o hyd x 13 metr o led. Mae’r adeilad yn rhedeg o’r dwyrain i’r gorllewin.

Y tu mewn, yn y bôn un gofod agored yw’r prif sied sydd wedi ei rannu i mewn i ddau ar bymtheg o gilfachau, trwy gynhalbyst to dwbl dorchog un rhywchwant. O bren pinwydd mae’r cynhalbyst ac yn afaelfachog ar eu hyd ac o gornel i gornel.

Ar ochr orllewinol y sied mae grisiau sy’n cyrraedd llawr ucha’r swyddfeydd ynghyd â dwy lawr bren sy’n cynnwys rhaniadau o bren sy’n creu lle ar gyfer swyddfeydd y tu mewn i’r sied ei hunan.

Mae’r platfform y tu mewn i’r sied wedi ei godi uwch lefel yr heol tu allan ac yn cynnwys yn ôl pob tebyg wyneb lludw dros fyrddau trwchus a distiay pren.

Rhennir y darn swyddfeydd i sawl ystafell, rhai ohonynt wedi eu haddasu fel toiledau a dau ohonynt ar waelod ac ar lawr gynta’r adeilad, yn ddigon mawr i’w defnyddio fel manau cyfarfod, er yn gartref i glarcod yn ystod diwrnod o waith.

Y tu mewn i’r estyniad tan do mae platffom llwytho o flociau pren ar sylfaen lludw ac erys hwn o hyd.

Hanes

Agorwyd Rheilffordd De Cymru fesul cam wrth gam o 1850 ymlaen, gyda’r lein trwy Lanelli yn agor ar 11 Hydref 1852. Gohiriwyd y rhan olaf i Abergwaun ac yn ei le codwyd terminws at Neyland ar gyfer y drafnidiaeth i’r Iwerddon. Cymrodd tan 1906 cyn i estyniad Abergwaun yn y pen draw gael ei godi.

’Roedd Rheifffordd Mawr y Gorllewin (Great Western Railway) wedi buddsoddi yn helaeth yn y 1870au, gan ail-godi llawer o orsafoedd a gwella’r adnoddau nwyddau oherwydd y cynnydd mewn trafnidiaeth ac hefyd i ddenu mwy o fusnes. Daeth i’r amlwg cynigion i ail-godi’r orsaf a’r sied nwyddau yn Llanelli, efallai mewn cyd-ddigwyddiad â symud y trwch llydan. Serch hynny, ’roedd y cynigion mwy na thebyg mewn ymateb i’r cynnydd yn y galw yn enwedig i’r angen am gyfleusterau nwyddau i’r diwydannau gwaith tun yn yr ardal.

Daeth Llanelli yn un o’r prif ganolfannau gwaith tun yn y byd a chafodd y Great Western Railway gyfle delfrydol i wneud y mwyaf o’r twf yn y diwydiant yn Llanelli a’r cyffuniau.

Golyga’r gwelliant yn yr adnoddau rheilffordd yn Llanelli bod yn rhaid ail-ddatblygu safle gorsaf Rheilffordd De Cymru er mwyn codi gorsaf fwy helaeth. Cyn i’r gwaith ymarferol ddechrau, cafodd cytundeb y sied nwyddau newydd ei gwblhau yn gyntaf ac ’roedd yr adeilad wedi ei orffen erbyn 1875.

Bu gostyngiad yn gyffredinol yn nhrafnidiaeth nwyddau ar y rheilffyrdd i gymharu â chyn yr ail rhyfel byd a llai o angen am y siediau nwyddau traddodiadol yn y gorsafoedd a hyn oll gyda moderneiddio’r cerbydau a thrafnidiaeth cynwysyddion yn cael eu hybu. Felly dadfeiliodd llawer o’r adnoddau llai, a chafodd lawer eu dymchwel yn ystod y 1960au a’r 1970au, ambell waith er mwyn gwneud lle i fath wahanol o ddatblgiad masnachol.

Credir mai unigryw oedd Llanelli yn Ne Cymru wrth gadw at ei sied nwyddau tra cael eu dymchwel oedd hanes llawer o’r siediau nwyddau yn arddull Brunel a safodd ar y lein mewn gorsafoedd eraill.

Ar ben hynny, o ran maint a phwysigrwydd mae’n debyg mai unigryw oedd sied Llanelli mewn cymhariaeth â siediau nwyddau eraill ar hyd y lein. Nid oedd cyffelyb i’r hyn a oedd yn Llanelli gan nad oedd buddsoddiad o’r fath faint ddim wedi ei wneud mewn unrhyw fan arall.

Er bod ychydig o siediau nwyddau a godwyd gan y Great Western Railway yn ystod twf enfawr y 1870au yn goroesi o hyd, nid oes yr un ohonynt yn y rhan hon o Dde Cymru. Cynrychioli arddull pensaernïol sy’n nodweddiadol o’r Great Western Railway yn y cyfnod hwnnw yw’r sied nwyddau yn Llanelli ac un o’r ychydyg o enghraifftiau sydd wedi goroesi.

Cydnabyddiaeth
Darnau wedi eu cymryd o Asesiad Cadwraeth Stainburn Taylor 2003


Troednodyn Hanesyddol

Digwyddodd rhywbeth o arwyddocâd hanesyddol yn Sied Nwyddau Llanelli ar Awst 19, 1911. Casglodd torf fawr yn yr orsaf er mwyn cefnogi streic gan ddynion y rheilffordd. Danfonwyd milwyr i wneud yn siwr bod dim oedi ar y trenau ac yn y cyflafan wedyn cafodd y Riot Act ei ddarllen a chafodd ddau oedd yn gwylio eu saethu’n farw. Ysgogodd hwn terfysg yn yr ardal a bu dwyn a llosgi wageni yn y Sied Nwyddau ac yn drychinedus bu fawr pedwar unigolyn yn y ffwyddriadau a ddilynodd.

Datganiad a gasglwyd Hydref October 2011
Richard Roper
Ysgrifennydd,
Ymddiriedolaeth Sied Nwyddau Rheilffordd



Llun o’r Safle o’r Awyr

Dengys y llun islaw o’r awyr hyd a lled safle y Sied Nwyddau sydd o’r Gogledd o’r lein rheilffordd rhwung Abergwaun a Paddington.

Llanelli Railway Goods Shed - Red Lined aerial photo



Cadw manylion rhestru:-

Disgrifiad: Sied Nwyddau a Swyddfeydd

Gradd: II
Dyddiad Rhestrwyd: 5 Tachwedd 1989
Cadw Adeilad ID: 11957

OS Grid Coordinates: 250979, 199363
Latitude/Longitude: 51.6728, -4.1554

Safle:
Stryd Marsh,
Llanelli,
Sir Gâr.
SA15 2AB


View Larger Map